Data driven audit bij not-for-profit: vijf lessen die verder gaan dan de jaarrekening

23-09-2026 Pieter de Kok Blog

Bij een commerciële onderneming is redelijk duidelijk waar het uiteindelijk om draait. Er wordt een product of dienst geleverd, daar staat een prijs tegenover en onderaan de streep resteert een resultaat.

Bij een not-for-profitorganisatie ligt dat anders. Daar gaat het niet alleen om de vraag of de cijfers kloppen, maar ook om de vraag of middelen terechtkomen waar ze voor bedoeld zijn. Subsidies, fondsen, donaties en contributies worden verstrekt met een doel. Bestuurders moeten daarover verantwoording afleggen aan subsidieverstrekkers, toezichthouders, leden, donateurs en andere belanghebbenden.

Juist in die omgeving vinden wij bij Coney Minds een data driven audit interessant. Niet omdat we zoveel mogelijk data-analyses willen uitvoeren, maar omdat data ons helpt om financiële verantwoording, processen en de werkelijkheid achter de cijfers met elkaar te verbinden. Een goede data-analyse kan zichtbaar maken waar geld vandaan komt, waar het naartoe gaat, welke voorwaarden eraan verbonden zijn en waar afwijkingen ontstaan die nader onderzoek verdienen.

Vanuit onze controles zien we daarbij vijf lessen die ook voor not-for-profitorganisaties zelf relevant zijn.

1. Kijk verder dan het saldo en volg de geldstroom

Een jaarrekening is uiteindelijk een samenvatting van alles wat gedurende een jaar binnen een organisatie is gebeurd. Voor een controle is die samenvatting belangrijk, maar de onderliggende geldstromen vertellen vaak een interessanter verhaal.

Neem een organisatie die tientallen subsidies ontvangt. Iedere subsidie kan eigen voorwaarden, looptijden, doelstellingen en verantwoordingsvereisten hebben. Door de subsidieadministratie te verbinden met projecten, kosten, betalingen en de financiële administratie ontstaat veel meer inzicht dan wanneer alleen naar het uiteindelijke saldo in de jaarrekening wordt gekeken.

Hetzelfde geldt voor fondsenwerving, donaties of contributies. Wanneer ontvangsten vanuit verschillende bronnen kunnen worden gevolgd tot aan de financiële verantwoording, wordt niet alleen de controle sterker, maar ontstaat ook beter zicht op de manier waarop de organisatie zelf haar middelen beheerst.

De eerste les is daarom eigenlijk heel praktisch: kijk niet alleen naar het bedrag dat uiteindelijk in de jaarrekening terechtkomt, maar probeer de geldstroom van ontvangst tot besteding te volgen.

2. Gebruik data om risico’s concreet en toetsbaar te maken

Iedere controle begint met risico’s. Bij not-for-profitorganisaties kunnen die behoorlijk specifiek zijn: subsidies die niet volgens de voorwaarden zijn besteed, kosten die aan het verkeerde project zijn toegerekend, onvolledige opbrengsten uit donaties of contributies, onvoldoende onderbouwing van bestedingen of een grote afhankelijkheid van één financier.

Op papier kun je daar uitgebreid over discussiëren. Met data kun je vervolgens onderzoeken of zo’n risico zich daadwerkelijk lijkt voor te doen.

Wanneer een subsidie bijvoorbeeld alleen mag worden besteed aan bepaalde activiteiten, kunnen projectadministratie, grootboek en subsidievoorwaarden met elkaar worden verbonden. Vervolgens kunnen afwijkende transacties gericht worden onderzocht. Bij contributies kan een vergelijkbare analyse worden gemaakt door de ledenadministratie, facturatie, ontvangsten en financiële administratie met elkaar te verbinden.

Daarmee verandert ook het gesprek tussen accountant en organisatie. De discussie gaat minder over waar theoretisch iets mis zou kunnen gaan en meer over wat de beschikbare data daadwerkelijk laat zien en welke afwijkingen verdere aandacht verdienen.

3. Dezelfde data kan ook betere stuurinformatie opleveren

Dit vind ik zelf een van de interessantste effecten van een data driven audit. Dezelfde data die we gebruiken om de jaarrekening te controleren, kan voor bestuur en management waardevolle informatie bevatten over de organisatie zelf.

Hoe ontwikkelen kosten zich per project? Welke activiteiten worden structureel duurder? Hoeveel van een subsidie is inmiddels besteed? Hoe groot is de afhankelijkheid van de belangrijkste financiers? Ontwikkelen donaties zich volgens verwachting en hoe verhouden projectvoortgang, budget en gerealiseerde kosten zich tot elkaar?

De accountant hoeft daarmee niet op de stoel van de bestuurder te gaan zitten. Wel kunnen we tijdens een controle signaleren dat bepaalde informatie beschikbaar is waarmee een organisatie zichzelf beter kan sturen.

Dat past ook bij hoe wij bij Coney Minds naar accountancy kijken. Natuurlijk moeten de cijfers kloppen, maar het gesprek wordt interessanter wanneer diezelfde cijfers aanleiding geven om niet alleen terug te kijken, maar ook beter te begrijpen wat er vandaag binnen de organisatie gebeurt en welke ontwikkelingen aandacht vragen.

4. Een goede data-analyse begint bij de kwaliteit van processen en IT

Data-analyse heeft weinig waarde wanneer de onderliggende registratie niet op orde is. Daarom kijken we bij een data driven audit nadrukkelijk naar de omgeving waarin de data ontstaat.

We willen bijvoorbeeld begrijpen hoe subsidies worden geregistreerd, hoe projecten zijn ingericht, welke systemen worden gebruikt voor donateurs, leden of fondsenwerving, hoe betalingen worden verwerkt en wie gegevens kan invoeren of wijzigen. Ook is relevant hoe verschillende administraties op elkaar aansluiten en waar handmatige bewerkingen plaatsvinden.

Dat klinkt misschien technisch, maar uiteindelijk gaat het om een heel praktische vraag: in hoeverre kunnen we vertrouwen op de informatie die uit deze systemen komt?

Daarom horen IT General Controls, autorisaties, interfaces tussen systemen en de inrichting van processen wat ons betreft bij een data driven aanpak. Niet als een afzonderlijk IT-onderzoek naast de jaarrekeningcontrole, maar als onderdeel van het begrijpen van de manier waarop financiële informatie binnen de organisatie tot stand komt.

Overigens is het zo dat wij onze data-aanpak ook uit kunnen rollen in een omgeving waarin ITGC niet effectief zijn. Indien gewenst kunnen we u een link sturen naar een artikel waar we dit bespreken.

5. Data maakt de menselijke kant van een controle juist belangrijker

Misschien is dit wel de belangrijkste les uit onze ervaring met data driven audits. Het gebruik van meer data betekent niet dat mensen uit de controle verdwijnen.

Data kan verbanden zichtbaar maken, grote populaties analyseren en uitzonderingen vinden die bij een andere controleaanpak mogelijk minder snel opvallen. De volgende stap vraagt echter om kennis van de organisatie en om professionele oordeelsvorming.

Een afwijking krijgt pas betekenis wanneer duidelijk wordt waarom deze is ontstaan en wat er binnen de context van de organisatie achter zit.

Daarvoor spreken we met de mensen die de organisatie en haar processen kennen: de projectleider die weet waarom een project vertraging heeft opgelopen, Finance die een afwijkende boeking kan verklaren, de fondsenwerver die begrijpt waarom inkomsten veranderen en het bestuur dat ontwikkelingen achter de cijfers in hun bredere context kan plaatsen.

Dat is ook de gedachte achter Human Intelligence Empowering Data. Technologie helpt ons om gerichter te kijken en betere vragen te stellen, terwijl vakkennis, ervaring en kennis van de organisatie nodig blijven om de antwoorden te begrijpen.

Van verantwoorden naar begrijpen

Not-for-profitorganisaties beschikken vaak over veel meer bruikbare data dan ze zelf beseffen. De financiële administratie, projectadministratie, subsidiegegevens, donateursbestanden, ledenadministraties en betalingsinformatie vertellen gezamenlijk het verhaal van de organisatie. Een data driven audit kan helpen om de verbanden tussen al die bronnen zichtbaar te maken.

Daarmee blijft de primaire taak van de accountant overeind: zekerheid geven over de financiële verantwoording. De manier waarop we tot die zekerheid komen, kan tegelijkertijd leiden tot betere gesprekken over processen, risico’s en stuurinformatie.

Dat maakt data-analyse niet alleen relevant voor de accountant die terugkijkt naar het afgelopen boekjaar, maar ook voor bestuurders die hun organisatie vandaag beter willen begrijpen.

Uiteindelijk gaat het bij een not-for-profitorganisatie niet alleen om de vraag waar het geld is gebleven, maar vooral om de vraag of middelen aantoonbaar terecht zijn gekomen waar ze voor bedoeld waren. Een data driven aanpak helpt om juist dat verband beter zichtbaar te maken.

Pieter de Kok
Geschreven door:

Pieter de Kok